Kaynak
Başar Subaşı·11/02/2025·#gnu#linux#özgür-yazılım#rms#yazılım-lisansları
Yazılım lisansları, yazılımı yazan kişi veya kurumlar tarafından belirlenen, yazılımların ve yazılımların kodunun kullanımı, değiştirilmesi ve dağıtımı gibi konuların şartlarını belirleyen ve kullanıcılara bu konular hakkında bilgiler veren bağlayıcı hukuk metinleridir.
Yazılımları lisanslamak şart mı?
Hayır, yazılımınızı isterseniz bir lisans altında olmadan da kamusal alana açmanız mümkün. Bu gibi durumlarda yazılımın bütün haklarını yazılımın telif haklarını elinde tutan kişi veya kurum (copyright holder) elinde tutar, diğer kullanıcıların bu yazılımlar üzerinde teknik olarak herhangi bir hakkı veya özgürlüğü yoktur.
Eğer yazılımınızı diğer insanlar ile paylaşma gibi bir amacınız varsa bunu yazılımınızı bir lisans altında sunarak yapmanız, genelde hem siz hem de başkaları için daha faydalı olacağından yazılımınızı her zaman bir yazılım lisansı seçerek bu lisans altında paylaşmanız önerilir.
Yazılım lisansları kaça ayrılıyor?
Teorik olarak herkes kendi özel yazılım lisansını yazıp yazılımını kendi yazdığı lisans ile lisanslayabilir. Fakat yazılımların büyük çoğunluğunda kullanılan yazılım lisanları büyük ölçüde üç gruba ayrılır.
1. Özel Mülkiyet (Proprietary) Lisanslar
Özel mülkiyet lisanslar genelde kaynak kodu halka açık olmayan yazılımlar için kullanılırlar, bu lisanslar kullanıcıların yazılımı kullanma, dağıtma ve değiştirme özgürlüklerini ellerinden alır veya büyük ölçüde sınırlar.
2. Özgür Yazılım (Free Software) Lisansları
Özgür Yazılım lisansları Özgür Yazılım Vakfı (Free Software Foundation) tarafından belirlenen kriterleri taşıyan yazılım lisansları Özgür Yazılım Lisansı olarak değerlendirilirler. Bu türdeki lisanslara GPLv2 ve MIT lisanslarını örnek gösterebiliriz.
2.1. Özgür Yazılım Lisansı kriterleri nelerdir?
Özgür Yazılım Vakfı’na göre bir yazılım lisansının Özgür Yazılım Lisansı olabilmesi için kullanıcıların 4 özgürlüğüne saygı duyması ve en azından bu özgürlükleri kullanıcıya sağlaması gerekir, bu özgürlükler:
- Yazılımı herhangi bir amaç doğrultusunda, herhangi bir sınırlama olmaksızın kullanma özgürlüğü
- Yazılımın kaynak kodunu inceleyebilme ve keyfi olarak değiştirebilme özgürlüğü
- Yazılımı bir şart olmaksızın başkaları ile paylaşabilme ve dağıtımını yapabilme özgürlüğü
- Yazılımın değiştirilmiş versiyonlarını da herhangi bir şart olmadan başkaları ile paylaşabilme özgürlüğü
2.2. Özgür Yazılım ve Açık Kaynak Yazılım aynı şey mi?
Hayır, Özgür Yazılım (Free Software) ve “Açık Kaynak” (Source Available/Open Source) yazılım aynı şey değildir. Her Özgür Yazılım doğası gereği açık kaynak olmak zorundadır fakat her “açık kaynak” yazılım Özgür Yazılım değildir. Bir yazılımın kodunun kamuya açık olması size otomatik olarak onu dağıtma veya değiştirme hakkını vermeyecektir, bu özgürlüklerin sağlanıp sağlanmadığı yazılımın kullandığı lisansın detaylarına bakılarak öğrenilebilir
3. “Kamuya Açık” Lisanslar (Public Domain Dedication)
Bu tür lisansların amacı aslında yazılımı herhangi bir “lisans” altında sunmadan, kullanıcılara yazılımın bütün haklarını tanımaktır. En büyük örneklerinden biri Türkçe’ye Lisanssızlık Lisansı olarak çevirebileceğimiz “Unlicense License” olarak gösterilebilir.
Bu lisanslar teknik olarak Özgür Yazılım Lisanslarının şartlarının tamamını yerine getirse de “lisans olmayan lisans” gibi bir iddaları olduğu için ayrı bir kategoriye girerler.
Copyleft ve GPL
Copyleft, GNU Projesi’nin ve Özgür Yazılım Vakfı’nın (FSF) kurucusu Richard Matthew Stallman’ın ortaya attığı ve yine kendi yazdığı GPL Lisansı’nı 1989’da çıkartması ile efektif olarak yazılım lisanslarında kullanılmaya başlanan bir kavramdır.
Copyleft, geleneksel telif hakkı (Copyright) sistemine rakip olan, Özgür Yazılımların devamlılığını sağlamayı amaçlayan ve üretilen yazılımların tek bir kişi, kurum veya zümreye değil de tüm herkese ait olması fikrini benimseyen bir kavramdır.
Copyleft bir lisansa sahip yazılımlar, Özgür Yazılımların bütün şartlarını taşırlar bundan dolayı Özgür Yazılım Lisansları arasındadırlar, fakat bu lisansları diğerlerinden ayıran en önemli özellik, bu lisans altında lisanslanmış yazılımların varyasyonlarının (fork) veya değiştirilmiş versiyonlarının yine aynı lisans koşulları altında yayımlanmasının zorunlu olmasıdır.
Bu, GPL gibi Copyleft lisanslardan birini kullanan yazılımları kaynak alan diğer yazılımların da (kaynak kodunun açıkça okunabilmesi gibi) belirli özgürlükleri sunma gerekliliğini ifade eder.
MIT ve BSD Lisansları
MIT (Expat) ve BSD lisansları “Permissive” lisanslar olarak adlandırılırlar, Özgür Yazılım Lisansı kriterlerinin hepsini ve daha fazlasını kapsadıkları için bu lisanslar da Özgür Yazılım Lisansları olarak değerlendirilirler.
Bununla birlikte bu lisanslar Copyleft lisanslar değildirler, kendilerini kaynak alan yazılımların hangi özgürlükleri sunduklarına dikkat etmezler. Bu da bu lisansları kullanan yazılımların varyasyonlarının lisansının herhangi bir şart olmaksızın değiştirilebileceği anlamına gelir.
| Copyleft | Permissive | Free | |
|---|---|---|---|
| GPL | ✅ | ❌ | ✅ |
| MIT | ❌ | ✅ | ✅ |
| BSD | ❌ | ✅ | ✅ |
Özgür Yazılım nedir?
Kullanıcıların, kullandıkları yazılımlar üzerindeki bazı özgürlüklerine saygı duyan ve buna yönelik bir Özgür Yazılım Lisansı altında lisanslanmış yazılımlara Özgür Yazılım diyoruz
Özgür Yazılımlar ücretsiz olmak zorunda mıdır?
Özgür Yazılımların çoğu ücretsizdir, fakat tüm Özgür Yazılımlar ücretsiz olmak zorunda değildirler, zira Özgür Yazılım Lisansları yazılımın para kazanma veya kazanmama yolları ile ilgilenmezler.
Özgür Yazılım Lisansı olmanın yukarıda belirttiğimiz üzere sadece dört şartı vardır. Bu şartları karşılayan lisanslar Özgür Yazılım Lisansı olarak değerlendirilirler ve bu lisansları kullanan yazılımlar da (ücretli veya reklamlı olsalar bile) “Özgür Yazılım” olarak değerlendirilirler.
Unutmayın, “Free as in freedom not free beer!”
Başar Subaşı'nın hazırladığı bu metin, yazılım dünyasının en temel ama en çok karıştırılan konularından biri olan "Özgür Yazılım" kavramını ve lisans türlerini oldukça duru bir dille özetlemiş.
Metindeki ana fikirleri daha kolay kavramak ve akılda tutmak için içeriği görselleştirerek özetleyebiliriz:
1. Dört Temel Özgürlük (Özgür Yazılım Vakfı - FSF)
Bir yazılımın "Özgür Yazılım" sayılabilmesi için kullanıcının şu haklara sahip olması gerekir:
- Özgürlük 0: Programı herhangi bir amaç için çalıştırma özgürlüğü.
- Özgürlük 1: Programın nasıl çalıştığını inceleme ve onu kendi ihtiyaçlarına göre değiştirme özgürlüğü (Kaynak koduna erişim şarttır).
- Özgürlük 2: Kopyaları yeniden dağıtma özgürlüğü.
- Özgürlük 3: Değiştirilmiş sürümlerin kopyalarını başkalarına dağıtma özgürlüğü.
2. Lisans Türleri Karşılaştırması
Metinde bahsedilen lisansları bir spektrum üzerinde şöyle konumlandırabiliriz:
| Lisans Türü | Kaynak Kodu | Değiştirme/Dağıtma | Türetilen Yazılım Şartı | Örnek |
| Özel Mülkiyet | Kapalı | Yasak/Kısıtlı | Yok (Kapalı kalır) | Windows, Adobe |
| Permissive (İzin Verici) | Açık | Serbest | İstediği lisansı seçebilir | MIT, BSD |
| Copyleft (Koruyucu) | Açık | Serbest | Aynı lisansla devam etmeli | GNU GPL |
| Public Domain | Açık | Tamamen Serbest | Şart yok | Unlicense |
3. Copyleft ve Permissive Ayrımı
Metindeki en kritik ayrım, Özgür Yazılım dünyasındaki iki ana akımdır:
- Copyleft (GPL): "Ben sana bu özgürlüğü veriyorum, sen de bu yazılımı kullanarak yaptığın yeni yazılımı dünyaya aynı özgürlükle sunmalısın." der. Özgürlüğün sürekliliğini hedefler.
- Permissive (MIT/BSD): "Al ne istersen yap, istersen kodlarımı alıp kapalı kaynaklı (ücretli) bir yazılım yap ve sat, sana karışmıyorum." der. Maksimum kullanım kolaylığını hedefler.
Önemli Bir Not: "Free" Karışıklığı
Metnin sonunda belirtilen "Free as in freedom, not as in free beer" (Bedava bira gibi değil, özgürlük gibi bedava) ifadesi, İngilizcedeki "free" kelimesinin hem "bedava" hem "özgür" anlamına gelmesinden doğan bir açıklamadır. Türkçede bu ayrım zaten "Özgür Yazılım" ve "Ücretsiz Yazılım" terimleriyle daha net yapılabilmektedir.